Zeebaars

Waarom niet?

  • het zeebaarsbestand in de Noordzee staat er niet goed voor
  • 96% van de geconsumeerde zeebaars is gekweekt

Zeebaars krijgt een rode score op de VISwijzer. In Nederland eten wij met name gekweekte zeebaars. Helaas zijn er zowel bij de gekweekte zeebaars als bij de ‘wilde’ zeebaars problemen. Lees meer hierover in onze factsheet!

Waarom staat zeebaars rood op de VISwijzer?

De meeste zeebaars (96%) die wij eten is gekweekte zeebaars. Helaas zijn er zowel problemen met wilde zeebaars als met gekweekte zeebaars. Het bestand van zeebaars verplaatst zich steeds verder naar het noorden, vanwege de opwarming van de oceaan. Het ging jarenlang erg slecht met deze soort. Sinds 2013 is het bestand echter niet verder aan het afnemen. Toch is het visbestand nog niet gezond. Het duurt namelijk erg lang voordat een vissoort weer binnen biologisch veilige grenzen is.

Zeebaars wordt niet beheerd met een vangstquotum (de hoeveelheid zeebaars die gevangen mag worden). Zeebaars wordt gekweekt in kooien in de Middellandse Zee. Helaas gaat het ook hier niet goed mee. Het voer is niet duurzaam en door de kweek op zee wordt het water vervuild door chemicaliën en uitwerpselen. Er is ook het risico dat gekweekte zeebaars in contact komt met wilde soortgenoten. Omdat zij genetisch van elkaar verschillen, kunnen de wilde zeebaarzen lichamelijke afwijkingen gaan vertonen.

Kortom het VISwijzer advies is ROOD vanwege de problemen die spelen bij zowel wildgevangen zeebaars als gekweekte zeebaars, daarom kan je deze soort beter vermijden. Een uitzondering is de ASC- gekweekte zeebaars, waarbij de kweek aan veel regels moet voldoen.

Wat is de CO2 uitstoot van (gekweekte) zeebaars?

Zeebaars is een echt roofdier, een soort die hoog staat in de voedselketen en heeft daarom goed voer nodig. Voor gekweekte vis betekent dit vaak dat het voer een hoog gehalte aan vismeel en -olie bevat om aan de voedingsbehoeften van de vis te voldoen. Vaak zijn deze ingrediënten afkomstig van wilde bronnen, wat betekent dat vissersschepen worden gebruikt om vis te vangen. En die vissersschepen zijn weer afhankelijk van fossiele brandstoffen, wat dus bijdraagt tot de uitstoot van broeikasgassen (BKGe). In een studie werd vastgesteld dat zeebaars in recirculatiesystemen een “global warming” potentie heeft van 3,6 (kg C02 per kg filet). Dit was hoger dan mosselcultuur (2,6), zalm in Noorwegen (1,8) en zalm uit VK (3,3). In vergelijking met wild gevangen vis is het verschil naar schatting nog groter: sommige gekweekte vissen, waaronder zeebaars, vertonen een ecologische voetafdruk die 2-15 hoger is dan die van wild gevangen vis.

Wat is de CO2-voetafdruk van een zeebaarsvisserij?

Als we kijken naar de CO2-voetafdruk van de visserij op wilde zeebaars, moeten we vooral letten op de vistechnieken en de brandstof die daarbij wordt gebruikt.   

De vismethode met het hoogste brandstofverbruik is de boomkorvisserij. Hoewel de boomkorvisserij niet rechtstreeks wordt gebruikt voor de visserij op zeebaars, is zeebaars als bijvangstsoort beschikbaar in de boomkorvisserij. Het is bekend dat deze vorm van visserij een zeer hoog brandstofverbruik heeft, aangezien de boomkor en de kettingen zwaar zijn en dus voor veel weerstand zorgen. Ook hebben de kettingen en de boomkor effect op het sediment, wat omgewoeld wordt en waarbij extra CO2 vrijkomt.  

Passieve vistechnieken zoals drijfnetten, beuglijnen en handlijnen hebben een aanzienlijk lager brandstofverbruik. Daarom heeft dit vistuigtype geen hoge koolstofvoetafdruk, tenminste, in vergelijking met de boomkorvisserij.   

Als je als consument een goede keuze wil maken wat betreft CO2-voetafdruk kun je het beste de boomkorvisserij vermijden.  

Zijn er sociale problemen rond het kweken van zeebaars?

Eén van de grootste sociale problemen rond gekweekte vis is het voer dat bestaat uit vismeel. Dat komt omdat de vis die voor vismeel wordt gebruikt niet per se duurzaam is en zelden gecertificeerd. Voor zeebaars kan dit problematisch zijn, omdat in hun dieet veel meer vismeel nodig is dan voor andere gekweekte vissoorten.

Vismeel komt uit een controversiële industrie die bijdraagt aan de overbevissing in regio’s zoals Peru. De laatste tijd zien we ook hoe de industrie zich heeft verspreid naar Mauritanië, dat sindsdien het toneel is geworden van een gold-rush naar vis voor vismeelproductie. Dit heeft geleid tot meer voedselonzekerheid voor de regio, aangezien perfect eetbare vis volledig wordt gebruikt voor vismeel in de fabrieken van Nouadhibou. In plaats van alleen fileringsafval te gebruiken, zal het gebruik van de hele vis waarschijnlijk leiden tot honger voor de bevolking van Mauritanië, en zelfs voor de hele regio, aangezien nu al 25% van de mensen worstelt om aan voedsel te komen.

De kans is groot dat niet-gecertificeerde gekweekte zeebaars wordt gevoerd met dit onethische vismeel uit Mauritanië. De enige manier om er zeker van te zijn dat de vis op uw bord niet aan deze praktijken heeft bijgedragen, is het kopen van ASC- of biologische zeebaars, die is gekweekt met verantwoord verkregen voer.

Welke certificering bestaat er voor gekweekte zeebaars?

In de supermarkt is zeebaars te krijgen met het ASC keurmerk. ASC garandeert dat zeebaars met hun label een verminderde negatieve impact heeft op de biodiversiteit in vergelijking met niet ASC gelabelde gekweekte zeebaars. ASC heeft een goede traceerbaarheidsprocedure om deze claim te ondersteunen. Good Fish is positief over ASC.

Een andere certificering voor zeebaars is GLOBAL GAP. GLOBAL GAP certificeert de hele toeleveringsketen, inclusief verwerkingsbedrijven. Good Fish vindt Global GAP de minimumeis voor Nederlandse supermarkten.

Best Aquaculture Practices (BAP) is een Amerikaanse tegenhanger van ASC en is in het leven geroepen door de Global Seafood Alliance. Ook zij dekken de hele toeleveringsketen, inclusief verwerkingsbedrijven, maar ASC is nog steeds een beter keurmerk als het gaat om traceerbaarheid.

In de supermarkt kun je ook zeebaars vinden met een Friend of the Sea (FOS) label. Hoewel de betrouwbaarheid van dit keurmerk is verbeterd, is het nog steeds niet transparant genoeg in vergelijking met andere keurmerken. Daarom wordt FOS niet door het Wereld Natuur Fonds, noch door Good Fish gesteund als een betrouwbaar kwaliteitskeurmerk.

Tot slot is verder biologische zeebaars te vinden in de supermarkten. Biologisch gekweekte vis staat voor een lager maximum aan vis in de kooien in vergelijking met conventionele praktijken, niet-verrijkt water, geen gebruik van preventieve geneesmiddelen of groeihormonen en natuurlijke voortplanting. De certificering van deze aspecten valt onder het Nederlandse of Europese EKO-keurmerk.

Kortom: Wil je toch zeebaars eten? Kies dan voor een ASC of biologische zeebaars.

Hoe zit het met het welzijn van zeebaars?

Momenteel wordt de overgrote meerderheid van de zeebaars gedood volgens de onmenselijke methode van het levend koelen in ijsslurrie of simpelweg het laten stikken op land. Deze methoden zijn verwerpelijk en veroorzaken onnodig lijden gedurende lange perioden (minuten tot uren) voordat de vis zijn bewustzijn verliest en worden beschouwd als een onaanvaardbare slachtmethode. In tegenstelling tot zalm en forel is elektronische bedwelming niet gebruikelijk, zelfs niet voor biologische zeebaars.

Problemen in de kweek

Het merendeel van de Europese aquacultuur van zeebaars wordt bedreven in zee. Een toenemend aantal wordt echter op land gekweekt in tanks met recirculatiesystemen. De kweek op zee maakt gebruik van netten in open water waar de natuurlijke uitwisseling van water de overtollige voedingsstoffen kan afvoeren. Een vaak voorkomend nadeel van dit systeem is het effect dat het heeft op het water rond de kooien. Door de hoeveelheid nutriënten die via het visvoer in het water terechtkomt is plaatselijke eutrofiëring veelvoorkomend. Dit resulteert soms zelfs in zuurstofarme zones onder de netten.

De kweek van zeebaars brengt nog een hele reeks andere problemen met zich mee. Het gaat onder meer om ontsnapte vissen, verslechterde waterkwaliteit, het gebruik van wilde vis als voer en de negatieve impact op de biodiversiteit. Verder zijn er ethische kwesties die te maken hebben met dierenwelzijn en de herkomst van vismeel zoals eerder is besproken.

Een nog niet besproken probleem is ziekte. Omdat zeebaarskweek vaak een vorm van intensieve aquacultuur is, is ziekte een veel voorkomend probleem dat moet worden aangepakt. De belangrijkste ziekte die Europese zeebaars treft, is Virale Zenuw Necrose (VNN). Er is echter geen vaccin of medicijn dat kan worden gegeven aan gekweekte zeebaars om dit te beheersen. Andere ziekten zijn Vibriosis en Tenacibaculosis, evenals besmettingen met parasieten.

Hoeveel zeebaars wordt gekweekt?

Gekweekte zeebaars is exponentieel toegenomen sinds het begin van de jaren 1980. Sinds 1992 heeft gekweekte Europese zeebaars de wildvangst ingehaald: 96% van de geconsumeerde zeebaars is afkomstig uit de kweek/aquacultuur, als gevolg van de toegenomen vraag en de afname van de wilde visbestanden. In 2016 bereikte de productie van gekweekte zeebaars internationaal 191.000 ton. Wereldwijd is Turkije veruit de grootste producent van gekweekte zeebaars. In de EU zijn Griekenland, Spanje, Kroatië en Italië de grootste producenten van zeebaars, wat betekent dat het Middellandse Zeegebied goed is voor 94% van de gekweekte Europese zeebaarsproductie.

Worden er antibiotica gebruikt bij het kweken van zeebaars?

Vanwege de grote verscheidenheid aan ziekten die zeebaars treffen, worden antibiotica op grote schaal gebruikt als behandeling. Binnen de EU is het echter gebruikelijk niet gelijk naar antibiotica te grijpen voor de behandeling van ziekten. Via de EU-verordening moet eerst worden gekeken naar “Doeltreffende bioveiligheids- en gezondheidsplannen” bij het beheer van ziekteverwekkers en ziekten. Dit wordt gecontroleerd door middel van effectieve wetgeving en beheer.

De wetgeving inzake het gecontroleerde gebruik van antibiotica is streng geregeld in de Europese Unie. De zeebaars wordt echter ook door landen buiten de EU gekweekt, zoals Turkije, de grootse producent van zeebaars ter wereld. Dergelijke voorschriften hoeven zij zich als niet EU-land niet aan te houden. Omdat Turkije zo’n grote producent is, kan het zijn dat de in Nederland verkrijgbare zeebaars uit Turkije komt en met antibiotica is behandeld.

Welke vistechnieken worden gebruikt om zeebaars te vangen op zee?

Bij de vangst van zeebaars in de Noordzee wordt gebruik gemaakt van beuglijnen, bodemtrawlers, vaste/drijvende netten, Deense zegennetten en pelagische trawlers (tabel, 1). Volgens ICES wordt 45% van de commerciële zeebaars vangst  gedaan met lijnen, dit gebeurt zowel met handlijnen en hengellijnen.

Tabel 1: Zeebaarsvangstmethodes (ICES, 2021a)

   

In welk seizoen is deze vis verkrijgbaar?

Wild gevangen zeebaars is het best wanneer de paaiperiode voorbij is. Dit is meestal van januari tot maart en vervolgens van juli tot december. Dit komt omdat de kwaliteit van het visvlees dan beter is. Good Fish is van mening dat het consumeren van vis buiten het paaiseizoen weliswaar belangrijk is voor de kwaliteit van de vis voor consumptie, maar het heeft geen significant effect op de gezondheid van het bestand. Zeebaars die in het juiste seizoen wordt gekocht, is dus niet automatisch een duurzame vis. Bij gekweekte zeebaars is er geen bepaald seizoen waarin je de vis het beste kunt kopen. 

Welke invloed hebben vangmethodes op het ecosysteem?

Van de drie belangrijkste vismethoden voor zeebaars is de hengel de meest duurzame. Dat komt omdat deze methode zeer selectief is en de zeebodem niet beschadigd.  

Vaste en drijvende netten zijn “passieve” netten en kunnen ook worden gebruikt om vis te vangen. Dit betekent dat zij niet door vissersvaartuigen worden gesleept of voortgetrokken. Deze vistechnieken zorgen dan ook normaliter niet voor vernietiging van de zeebodem. Echter kunnen deze netten wel worden achtergelaten, vergeten of ze kunnen verloren gaan, waardoor spooknetten ontstaan die ongewild vis kunnen blijven vangen, de zogenaamde ‘spooknetten’. Bovendien is er bij passieve methoden soms sprake van bijvangst van zeezoogdieren, zeevogels, haaien of schildpadden, afhankelijk van het vangstgebied. Dit is het meest een probleem in de Golf van Biskaje.    

Bij de bodemsleepnetvisserij wordt een net over de zeebodem gesleept om zo bodemsoorten te vangen. Omdat het hierbij gaat om niet samenscholende soorten, kent de bodemsleepnetvisserij veel bijvangst. Bodemsleepnetvisserij kan daarnaast ook zeer schadelijk zijn voor het ecosysteem van de zeebodem. Bij een vergelijking van de drie belangrijkste visserijmethoden voor zeebaars is de sleepnetvisserij de minst duurzame.   

Zijn er sociale problemen met de wilde vangst van zeebaars?

Voor zeebaars wordt, afgezien van kreeft, gemiddeld de hoogste prijs betaald van alle soorten uit het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan. Die hoge opbrengst voor zeebaars, draagt bij aan illegale visserij, zoals hieronder zal worden besproken.   

Recreatieve visserij  

Naast het kopen van zeebaars speelt het publiek een directe rol in de achteruitgang van de zeebaars. Zeebaars is niet alleen een belangrijke commerciële vissoort, maar het is ook een zeer gewaardeerde soort voor sportvissers. Sportvissers mogen wettelijk niet meer dan twee zeebaarzen per dag vangen en meenemen. Daarbij geldt een minimummaat van 42 cm. Voor de zeebaars worden de vangsten door sportvissers in beoordelingen van het bestand als een aparte vloot behandeld.   

Figuur 1: Zeebaarsvangsten in de Noordzee (ICES, 2021a)

Illegale visserij  

Er is een groot probleem met illegale visserij op zeebaars, waarbij sommige (niet-geregistreerde?) sportvissers oneerlijk en schadelijk vistuig gebruiken. Met name in de omgeving van de Europoort in Rotterdam en de Maasvlakte is het water ongebruikelijk warm, waardoor zeebaarzen daar samenkomen. Zeebaarzen verzamelen zich hier in grote aantallen en worden illegaal gevangen door stropers. Legale vissers zijn getuige van deze stropers, die illegale vangstmethoden gebruiken, zoals loden lijnen met weerhaken. De politie is zich bewust van dit probleem en erkent dat de meeste hengelaars zich wel aan de wet houden en dat zij in het nadeel zijn als er illegaal wordt gestroopt.  

Hoewel het niet kan worden bevestigd, lijkt het erop dat de illegale stropers hun vangst van zeebaars gebruiken om te verkopen als onderdeel van hun levensonderhoud, aangezien ze tot 10 kilo per dag vangen. Vaak worden deze illegale vangsten verkocht aan de horeca, waar de stropers een boete van €1500 mee riskeren. Uit onderzoek van Good Fish in 2018, blijkt dat dit in hoge mate het geval is. Uit gesprekken met leveranciers bleek dat zij zeebaarzen tot 50 kg aangeboden kregen door sportvissers die regelmatig langere tijd op zee waren geweest. Deze illegale handel betekent een verlies aan controle op zaken als hygiëne en etikettering (onderzoek gedaan door Good Fish in 2018).  

De havenpolitie neemt honderden kilo’s zeebaars per jaar in beslag en de problemen lijken niet af te nemen. Het Openbaar Ministerie is hierbij betrokken aangezien zeebaars zwaar bedreigd wordt en de havenpolitie deze stropers actief blijft oppakken.   

Een andere reden waarom dit zowel een sociale als een ecologische kwestie is, is dat de illegale stropers vaak behoorlijk intimiderend zijn voor legale vissers. In het verleden is er fysiek geweld tegen hen gebruikt waardoor er een cultuur van intimidatie is ontstaan. 

Hoe wordt zeebaars in Europa beheerd?

Europese zeebaars wordt beheerd in het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid, hoewel dit voor deze soort slechts gedeeltelijk effectief is. Er is namelijk geen gemeenschappelijk beleid voor dit bestand met het Verenigd Koninkrijk. Om het beheer en het advies van de ICES specifieker te maken, zijn er 5 verschillende bestanden in het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan te onderscheiden. 

Er is geen quotum voor zeebaars, maar de ICES geeft wel advies over de maximale vangst en de minimale instandhoudingsreferentiegrootte (MSR) voor individuen, die sinds 1983 van kracht is. Omdat zeebaars geen soort is met een quotum, geldt de aanlandplicht niet.   

De in 2015 ingevoerde beheersmaatregelen zorgden ervoor dat er minder zeebaars werd gevangen waardoor de biomassa in 2020 naar verwachting zal toenemen. Er is een huidig meerjarig managementplan (MAP) voor dit bestand in de westelijke wateren, dat als positief wordt beschouwd omdat het een conservatieve aanpak kent. De beoordelingen van het zeebaars bestand zouden kunnen worden verbeterd met meer gegevens over vangsten van sportvissers en gegevens over teruggegooide zeebaars in de commerciële visserij, die gegevens zijn nu beperkt.   

Middellandse Zee

De Middellandse Zee valt niet onder het gemeenschappelijk visserijbeleid van de EU, maar wordt op nationaal niveau beheerd. Helaas heeft dit geleid tot een gebrek aan doeltreffend beheer.   

Hoe staat het bestand van de Europese zeebaars ervoor?

Noordelijke wateren  

Het zeebaarsbestand in de zuidelijke en centrale Noordzee, de Ierse Zee, het Kanaal, het Bristolkanaal en de Keltische Zee is net boven het streefniveau gegroeid, maar ligt nog steeds onder het niveau dat in het kader van de op de voorzorgsbenadering wordt aanbevolen. Hoewel de visserijdruk sinds 2013 aanzienlijk is afgenomen en al verscheidene jaren ruim onder MSY ligt, resulteert dit in slechts een beperkte groei van het bestand. De aanwas is sinds 2008 laag, wat waarschijnlijk de reden is voor de achterblijvende groei.   

Figuur 2: Paaibestand (boven) en visserijsterfte inclusief recreatieve vangsten (onder) in de Noordzee regio (ICES, 2021a).

Noordelijke en centrale Golf van Biskaje  

In de zuidwestelijke wateren van de Atlantische Oceaan is de toestand van de zeebaars beter. De SSB ligt niet alleen boven het limietniveau, maar ook net boven het vastgestelde voorzorgsniveau. Ook de impact van visserij ligt ruim onder zowel het MSY-niveau als het voorzorgsniveau. Zeebaars bevindt zich echter in een onzekere positie en het opheffen van deze maatregelen zou de bestanden van zeebaars weer naar gevaarlijke niveaus kunnen laten verschuiven. Bovendien zijn de noodmaatregelen niet ingevoerd op de Middellandse Zee. Hier hebben de bestanden dus te maken gehad met hoge visserijdruk, waardoor het totale beheer van de overbeviste zeebaars ondoeltreffend is.   

Figuur 3: Paaibestand (boven) en visserijsterfte inclusief recreatieve vangsten (onder) in de Baai van Biscaje (ICES, 2021a).

Middellandse Zee

In de Middellandse Zee is het bestand sinds de jaren 1990 naar schatting met 20-30% afgenomen. De Europese zeebaars had te maken met een aanzienlijke achteruitgang sinds de toename van de zeebaarsvisserij in de 20e eeuw en de schommelingen die daarna volgde. Dit resulteerde in een afname van 32% van het  zeebaarsbestand in hun hele Europese verspreidingsgebied.     

In de Middellandse Zee worden de visbestanden op nationaal niveau beheerd, wat nog steeds tot overbevissing leidt. Dit betekent dat de dichtheid van zeebaars laag blijft als gevolg van overbevissing en de daarbij toenemende klimaatdruk door de opwarming van de aarde.   

Algemeen  

ICES blijft erbij dat het Europese zeebaarsbestand kwetsbaar is en slechts zeer langzaam groeit. De CEFAS heeft aangegeven dat het wel 15 jaar kan duren voordat het bestand volledig is hersteld. In het slechtste scenario ziet het ernaar uit dat de Europese zeebaarsbestanden in de nabije toekomst compleet zullen instorten als geen noodmaatregelen worden genomen. Een echte dreiging van uitsterven is echter alleen in de media beweerd en wordt niet met gegevens onderbouwd.   

Kan ik zeebaars eten?

In de VisWijzer heeft Europese Zeebaars rood code rood. Dit geldt voor alle vangstmethoden, bodemsleepnetten, pelagische sleepnetten, longlines, hengel, en kieuwnetten in het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee. De rode code geldt ook voor gekweekte zeebaars uit de Middellandse Zee, waarbij gebruik wordt gemaakt van netten en kooien.

Hoewel het effect op het ecosysteem bij gebruik van handlijnen en hengellijnen een groene score krijgt, scoren de visbestanden, de visserijdruk en het visserijbeheer allemaal rood. De zeebaarsbestanden worden niet volledig beheerd aangezien het nog steeds geen TAC-soort is. Dit betekend dat er dus geen geen quotumbeperkingen gelden. Daarom is de algemene score rood. De andere visserijmethoden scoren slecht door de effecten die zij hebben op het ecosysteem, aangezien zij een aanzienlijke hoeveelheid bijvangst met zich meebrengen. De niet-gecertificeerde netten en de kweek in kooien in de Middellandse Zee scoren ook rood omdat overtollige voedingsstoffen van de kwekerijen in het water terechtkomen. Ziektes zijn ook een veel voorkomend probleem bij het kweken van zeebaars, evenals ontsnapte vissen en de ingrediënten die gebruikt worden in het voer.   

Europese zeebaars krijgt geen rode code als deze afkomstig is van een kwekerij die is gecertificeerd door ASC. Verder heeft de zeebaars van kwekerijen in de Middellandse Zee met een Global GAP-certificering een gele kleurcode. De gele code is te wijten aan het gebrek aan onderzoek naar het effect van dit soort certificering op het milieu.   

Volgens het CEFAS kan het tot 15 jaar duren voordat de Europese zeebaars weer een veilig niveau heeft bereikt. Het is dus mogelijk, als de beheersmaatregelen aan de voorzichtige kant blijven, dat de zeebaars de komende twee decennia zal herstellen en duurzamer zal zijn om te consumeren. Het is op dit moment niet wenselijk dat consumenten in het wild gevangen zeebaars kopen, omdat die als niet-duurzaam wordt beschouwd en schadelijk is voor het bestand en het milieu. 

Waarom is zeebaars niet MSC gecertificeerd?

De belangrijkste criteria voor MSC-certificering zijn een gezond bestand, goed beheer en een lage impact op andere soorten en het ecosysteem. Omdat Europese zeebaars geen TAC-soort is met vastgestelde quota, is het beheer van de soort niet goed genoeg voor MSC certificering, zelfs nu de EU enkele beheersmaatregelen heeft ingevoerd. Interessant is echter dat de MSC beweert dat de Europese zeebaars zowel een duidelijk als een “deugdelijk” beheer heeft. Ondanks dit zijn er nog steeds weinig nauwkeurige gegevens over het bestand van zeebaars en kent de visserij hoge niveaus van bijvangst, wat uiteindelijk de redenen zijn voor het ontbreken van de MSC certificering.  

In 2013 certificeerde de MSC de Vereniging van Beroeps-Handlijnvissers (VHBL) in Nederland. Dit was voor een visserij op zeebaars met hengel en lijn. Deze visserij werd in 2014 geaudit op basis van de veranderende status van het zeebaarsbestand. De conclusie was dat tal van indicatoren lager waren dan ze hadden moeten zijn. Dit gaf aan dat de MSC certificering moest worden opgeheven. Sinds 2015 heeft de VHBL deze certificering niet meer gekregen.   

Je gebruikt een verouderde browser. Hierdoor kunnen we de werking en veiligheid van de website niet garanderen. Bekijk hier de alternatieven.